• We are available for your help 24/7
  • Email: info@isindexing.com, submission@isindexing.com


Scientific work

Journal Papers (2) Details Call for Paper Manuscript submission Publication Ethics Contact Authors' Guide Line
1 ,
2 ELMİ İŞ humanitar və ictimai elmlər üzrə aylıq beynəlxalq elmi jurnal SCIENTIFIC WORK monthly international scientific journal on humanitarian and social sciences НАУЧНАЯ РАБОТА ежемесячный международный научный журнал по гуманитарным и общественным наукам №03/52 Bakı – Baku –Баку 2020   , BAŞ REDAKTOR: REDAKTOR: CHIEF EDITOR: EDITOR: Mübariz Binnətoğlu Dürdanə Hümbətli – filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Mubariz Binnetoglu Durdana Humbatli – phd in philology REDAKSİYA HEYƏTİ: Möhsün Nağısoylu - akademik Qəzənfər Kazımov - filologiya elmləri doktoru, professor İzzət Rüstəmov - fəlsəfə elmləri doktoru, professor Məhərrəm Qasımlı - filologiya elmləri doktoru, professor Şirindil Alışanov - filologiya elmləri doktoru, professor Əmir Əliyev - hüquq elmləri doktoru, professor İradə Hüseynova - tarix elmləri doktoru, professor Rüfət Rüstəmov - filologiya elmləri doktoru, professor Firuzə Abbasova - hüquq elmləri doktoru, professor Anar İsgəndərov - tarix elmləri doktoru, professor Şəhla Səmədova - hüquq elmləri doktoru, professor Şikar Qasımov - tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Hüseynov - filologiya elmləri doktoru, professor Müseyib İlyasov - pedaqogika elmləri doktoru, professor Abbas Abbasov - filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor Dürdanə Məmmədova - hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Nadir İlhan - prof. dr. (Türkiyə) Coanna Marşalek-Kava - siyasi elmlər doktoru, professor (Polşa) Funda Toprak - prof.dr. (Türkiyə) Uljen Musabekova - filologiya elmləri doktoru, professor (Qazaxıstan) Saodat Muxamedova - filologiya elmləri doktoru, professor (Özbəkistan) Masumə Daei - tarix elmləri doktoru, professor (İran İslam Respublikası) Flera Seyfullina - filologiya elmləri doktoru, professor (Rusiya, Tatarıstan Respublikası) Nadejda Bobux - filologiya elmləri doktoru, professor (Ukrayna) İya Zumbuladze - filologiya elmləri doktoru, professor (Gürcüstan) Lyudmila Cavadova - filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (Rusiya, Dağıstan Respublikası) Gülnoz Sattorova - filologiya elmləri namizədi (Özbəkistan) Rövşən Ramizoğlu - doktor öğretim üyesi (Türkiyə) Ramis Həşimov - tarix elmləri namizədi (Rusiya, Dağıstan Respublikası) EDITORIAL STAFF: Mohsun Nagisoylu - academic Gazanfar Kazimov - doctor of philology sciences, professor Izzat Rustamov - doctor of philosophy sciences, professor Maharram Gasimli - doctor of philology sciences, professor Shirindil Alishanov - doctor of philology sciences, professor Amir Aliyev - doctor of law sciences, professor Irada Huseynova - doctor of historical sciences, professor Rufat Rustamov - doctor of philology sciences, professor Firuza Abbasova - doctor of law sciences, professor Anar Isgandarov - doctor of historical sciences, professor Shahla Samadova - doctor of law sciences, professor Shikar Gasimov - doctor of historical sciences, professor Maharram Huseynov - doctor of philology sciences, professor Museyib Ilyasov - doctor of pedagogу sciences, professor Abbas Abbasov - phd in philology, professor Durdana Mammadova - phd in law, docent Nadir Ilhan - prof.dr. (Turkey) Joanna Marshalek-Kawa - doctor of political sciences, professor (Poland) Funda Toprak - prof.dr. (Turkey) Ulgen Musabekova - doctor of philology sciences, professor (Kazakhstan) Saodat Muhamedova - doctor of philology sciences, professor (Uzbekistan) Masuma Daei - doctor of historical sciences, professor (The Islamic Republic of Iran) Flera Sagitovna - doctor of philology sciences, professor (Russia, Republic of Tatarstan) Nadezhda Bobux - doctor of philology sciences, professor (Ukraina) İya Zumbulidze - doctor of philology sciences, professor (Georgia) Lyudmila Javadova - phd in philology (Russia, Republic of Dagestan) Gulnoz Sattorova - phd in philology (Uzbekistan) Rovshan Ramizoglu – octor of philology sciences, docent (Turkey) Ramis Hashimov - candidate of historical sciences (Russia, Republic of Dagestan)   J U R N A L I N İ Ç İ N D Ə K İ L Ə R FİLOLOGİYA PHILOLOGY ФИЛОЛОГИЯ Саодат Мухамедова Сравнительный анализ функционально-семантического поля ласкательности в узбекском и азербайджанском языках ................................................................... 4 Xanım Oktay qızı Səfərli Ziddiyət anlayişının dildə ifadə formaları ................................................................................................ 10 Şahnaz İsmayıl qızı Seyidova A.P.Çexovun yaradıcılığının Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında tədqiqi ................................................ 13 Göyərçin Şahlar qızı Kərimi Bədii ədəbiyatda qadın və kişi obrazının psixoloji əsaslari ...................................................................... 16 Rəfiqə Elçin qızı Seyidzadə Azərbaycan folklorunda komizm elementləri .......................................................................................... 21 Zərifə Bayram qızı Məmmədova, Zərifə İsmayıl qızı Avilova Dilin inkişafında dillərin qarşılıqlı əlaqəsinin rolu ................................................................................... 24 HÜQUQ THE LAW ПРАВО Matanat Muzaffar Quluzadeh Regulation of reproductive rights under European convention on human rights ..................................... 27 Həşim Əli oğlu Həşimli “Məhkəmə baxışınıin hədləri” məhkəmə baxışının ümumi şərti kimi ..................................................... 30 Namig Natig Mammadov Mistake as to the identity of a contracting party as one of the types of material mistakes ....................... 34 Aysel Fəzail qızı Zeynallı Mülkiyyətin müqavilə rejiminin anlayışı və məzmunu ............................................................................ 39 Aynur Teymur qızı Bəxtiyarova BMT-nin təsisatları və informasiya cəmiyyəti quruculuğu ...................................................................... 43 Aytan Shamshir Aliyeva Protection of foreign investment in the european: EU investment law sources ....................................... 47 Elgul Elshan Salimli Territorial integrity in the modern european space – the position of europe on nagorno-karabakh conflict ................................................................................................... 51 Vəfa Həzi qızı İsmayılova İnformasiya hüquqi təminatın regional mexanizmləri .............................................................................. 56 Ləman Ədalət qızı Abbasova Talamanın bir növü kimi oğurluğun obyektiv əlamətləri ......................................................................... 60 Gülarə Məzahir qızı Cahangirli Unfair competition regulation in Azerbaijan ............................................................................................ 63 Aytaj Elbrus Giblalieva Definition and significance of employee’s status as general labor subject .............................................. 67 Matanat Muzaffar Quluzadeh Constitutional and legislative framework for the recognition and realization of reproductive rights in the republic of Azerbaijan: legal and practical aspects ......................................... 70 Oktay Etibar oğlu Əhmədov Xocalı soyqırımıi: cinayət hüquqi təhlili .................................................................................................. 73 Arzu Mubariz Alizada Legal and bioethical problems of organ transplantation in the context of right to life ............................. 76 Aydan Habil qızı Məhərrəmova İntiharın qarşısının alınma yolları ............................................................................................................. 80 Bahram Murad Akhundov Regarding some aspects of criminal liability of legal entities .................................................................. 83 Aytan Sadaqat Mirzayeva “The law on access to information” as the source of information law ............................................ 86 Narmin Huseyn Nasirli International aspect of combating the crime of migrant smuggling by sea .............................................. 89 Günel Rabil qızı Əliyeva Cinayətkarların verilməsində beynəlxalq təşkilatların rolu ...................................................................... 94 Firuzə Araz qızı Nəsibli Psychological aspects of mediation within the legal framework .............................................................. 97 Nigar Fazil Mammadova Environmental criminal law in the european union .................................................................................. 100 Arzu Mubariz Alizada An introduction to economic, social and cultural rights’ implementation as a positive obligation ............................................................................................................................. 104 FƏLSƏFƏ VƏ SOSİOLOGİYA PHILOSOPHY AND SOCIOLOGY СОЦИОЛОГИЯ ФИЛОСОФИЯ И Nofаl Chаrkаzzаdе The level of occupational health and safety affecting the motivation of managers ................................. 108 SİYASİ ELMLƏR POLITICAL SCIENCES ПОЛИТОЛОГИЯ Cəmil Şamil oğlu Quliyev Ümummilli lider Heydər Əliyev irsində islam dəyərləri və tolerantliq .................................................... 114 Гюнель Садагат гызы Алиева-Мамедова Основные направления турецко-азербайджанских торгово-экономических отношений ............... 119 Samir Zülfüqar oğlu İsgəndərli Müasir beynəlxalq münasibətlərdə qloballaşma və milli-mədəni kimlik ................................................. 121 Насия Фазаир гызы Латифова Концепция “good governance” как подход к реформам в государственном управлении ................ 125 Simuzər Xaliq qızı Qafarlı Soft power potential of Azerbaijan ........................................................................................................... 131 Səbinə Sabir qızı Məmmədova Media mədəniyyətlərarası dialoqun qorunmasında əsas vasitə kimi ........................................................ 134 Tural Novruz Ismayilzadeh Social innovations as segment of information society development ........................................................ 137 Lalə İlqar qızı Abdurahmanova Dövlətin turizm sferasında fəaliyyət istiqamətləri .................................................................................... 141 Tural Novruz Ismayilzadeh The process of developing social innovations in Azerbaijan and its perspectives (theses) ............................................................................................... 144 PEDAQOGİKA PEDAGOGY ПЕДАГОГИКА Günay Musa qızı Quluzadə Pedaqogika elmində yaş dərəcələrinin хüsusiyyətləri .............................................................................. 146 Офелия Намик гызы Джавадова Цели и задачи мониторинга (тезисы) ................................................................................................... 151 Günay Musa qızı Quluzadə Ferma ədədləri, ferma nöqtəsi və ferma teoremləri .................................................................................. 153  
  ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print FİLOLOGİYA DOI: 10.36719/AEM/2007-2020/52/4-9 PHILOLOGY ФИЛОЛОГИЯ Саодат Мухамедова Ташкентский государственный университет prof.s.muhamedova@mail.ru СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ФУНКЦИОНАЛЬНО-СЕМАНТИЧЕСКОГО ПОЛЯ ЛАСКАТЕЛЬНОСТИ В УЗБЕКСКОМ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКАХ Ключевые слова: функционально-семантическоe полe ласкательности, сравнительный анализ, фонетические, лексические, фразеологические и синтаксические единицы языка и речи Açar sözlər: mehribanlıq funksiona-semantik sahəsi, müqayisəli təhlil, fonetik, leksik, frazeoloji və sintansik vahidlər, dil və nitq vahidləri Key words: of functional semantic field of petting, comparative analysis, phonetic, lexical, phraseological and syntactic lingual and speech Введение В начале статьи нам хотелось бы немного рассказать об истории отношений двух братских народов. Узбекско-азербайджанские литературные связи имеют очень давние корни. Eще в середине XIV века Кутб Хорeзми перевел на узбекский язык поэму «Хосров и Ширин» азербайджанского поэта Низами Гянджеви. A узбекский поэт тех времен Алишер Навои считал Низами своим учителем и написал, что вдохновленный ««Панж ганж»ом Низами, он написал свою поэму «Хамса». В XV веке Хайдар Хорeзми перевел на узбекский язык поэму Низами «Махзан ул-асрор». В XIX веке узбекский писатель, историк и переводчик Мухаммад Риза Агахи перевел на узбекский язык «Ҳафт пайкар» Низами. Алишер Навои в своих произведениях «Мажолис ун-нафоис» и «Муҳокамат ул-лугатайн» на ряду с Низами и Хагани с большим почтением говорит о творчестве азербайджанских поэтов и ученых того времени, таких, как Шейха Ширвани, Абу Аббаса Сухраверди, Абу Абдуллоч Хагани Суфий, Шейха Тебризи, Касыма Анвари и др. Начиная с XVII века произведение «Лейли и Меджнун» азербайджанского поэта Магомеда Физули в медресах Туркистана использовался в качестве основной учебной литературы. А произведения Алишера Навои еще при его жизни были очень популярны среди азербайджанских поэтов. Ишвари и Физули считали Алишера Навои своим учителем. Физули в своём предисловии к «Лейли и Меджнун» ставил Навои на один ряд с Низами. Традиции продолжаются и в наши дни. 11-12 сентября 2008 года с официальным визитом в Азербайджанской Республике побывал Президент Узбекистана Ислам Каримов. После встреч президентов двух братских стран, прошла церемония подписания официальных документов между двумя странами. На встречах были сообщены о благополучном развитии братских и дружеских отношений во многих отраслях между нашими странами. Во время визита Президент Ислам Каримов познакомился также с деятельностью Фонда Гейдара Алиева. 12 сентября 2008 года в столице Азербайджанской Республики президенты двух стран участвовали на церемонии открытия памятника Алишера Навои. Эта встреча дала новый толчок также развитию узбекско-азербайджанских литературных связей. В 2012 году роман азербайджанского писателя Сабира Рустамханлы «Кук тенгри» был переведен на узбекский язык. В 2013 году изданы сборник «Умрдан узун геджа» (рассказы азербайджанских писателей. Переводчик - Рустам Жабборов) и «ХХ аср озарбайжон шеърияти антологияси (перевод стихов азербайджанских поэтов)» и многое другое. Но, к огромному сожалению, узбекско-азербайджанские языковедческие связи не имеют такую историю, как литературные связи. Хотя узбекский и азербайджанский языки входят в одну языковую семью и очень близки по своим фонетическим, лексическим и синтаксическим признакам, очень мало исследований о сравнительном анализе двух родственных языков. Может быть это связано с тем, что существует мнение о том, что сравнение родственных языков не может дать интересных результатов? Когда мы сравнили функционально-семантическое поле ласкательности в узбекском и азербайджанском языках, убедились в обратном. При сравнении мы обнаружили много различий и интересных фактов. В настоящей статье нам хотелось бы в примерах показать насколько близкое и различное функционально-семантическое поле ласкательности в узбекском и азербайджанском языках. Сравнение проведено с учетом новых направлений языкознания, т.е. в настоящей статье помимо ин- 4 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print тралингвистических особенностей анализируются также социолингвистические, гендерные, лингвокультурологические, национально-культурные особенности функционально-семантического поля ласкательности в узбекском и азербайджанском языках. Какие единицы входят в функционально-семантическое поле (сокр. ФСП) ласкательности? В данное ФСП входят фонетические, лексические, фразеологические и синтаксические единицы языка и речи, которые имеют значение «ласкать, баловать, нежить». [Ўзбек тилининг изоҳли луғати, 1981: 420]. Фонетические средства выражения ласкательности: в узбекской речи (особенно в колыбельных песнях) гласные о, а, ё произносятся с ласкательным оттенком, некоторые звуки меняются во время произношения, некоторые гласные удлиняются. [Жамолхонов, 2013: 36]. Например: Ой қизим онам қизим, аллаё алла Ақиллигим, доно қизим, аллаё алла Эсли хушли қиз бўлсанг, аллаё алла Ёруғ пешонам қизим, аллаё алла Юлдузимсан, болам, аллаё алла Қундузимсан, болам, аллаё алла Қоронғи кечаларда, болам, аллаё алла Кундузимсан, болам, аллаё алла. [Мардонова, 2012: 109]. В азербайджанском языке также: Laylay dedim yatasan, Qızıl gülə batasan, Qızıl güllər içində Şirin yuxu tapasan. Laylay balam, a layla, Körpə balam, a layla… Laylay, beşiyim, layla Evim, eşiyim layla Sən get şirin yuxuya Çəkim keşiyin layla. Laylay, balam, a layla, Körpə balam, a layla… В обoих языках огромную роль в выражении ласкательности играют интонация, ударение и созвучие. Морфологическими средствами выражения ФСП ласкательности узбекского языка являются специальные морфемы (некоторые из них также считаются и уменьшительными аффиксами). [Усманов, 2010 (1964): 39]. Они следующие: -лоқ (қизалоқ), -жон, -бой, -бек, -той, -мирза, -қул (эти суффиксы в основном присоединяются к мужским именам, очень популярно присоеденение аффикса –жон: Рустамжон, Азизжон и т.д., также к словам обозначающим братство и родство – укажон, акажон, опажон), -хон, -нисо, -биби, -бека, -бекач, -пошша, -гул (эти суффиксы в основном присоединяются к женским именам – Азизахон, Гулнорахон, Мехринисо), -гина (болагинам), -ча (қизча, болача) , -чоқ (тойчоқ), -чак, -кай (болакай) и т.д. Морфологическими средствами выражения ФСП ласкательности азербайджанского языка также являются специальные суффиксы: -can (anacan), -ciyəz (bacıciyəzim, anaciyəzim), -cıq (аtcıq), -cik (evcik), -cığaz (qızcığaz), -ça (meydança), -çe (dilekçe). Иногда суффиксы -çik, çik-(ev- evcık) (хотя они и уменьшительные суффиксы) могут выражать значение ласкательности. [Xelilov, 2007: 88]. Остальные средства выражения ласкательности - bəу, bаlа, хаn, хаnım и т.д. пишутся отдельно, то есть они не являются аффиксами - Əli bey, Əli bala, Qulu xan, Sədaqət xanım. Значит, данные морфологические средства в двух языках имеют и общие и различительные черты: общие – это специальные аффиксы, которые выражают ласкательность, отличительные - в узбекском языке -хон, -жон, -биби, -бек (Маликахон, Раҳимжон, Мастурабиби) пишутся слитно, а в азербайджанском языке эти единицы пишутся отдельно, хотя они тоже выполняют ту же функцию. 5 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print Особенно яркая отличительная черта - в узбекском языке слово хоним не употребляется как средство выражения ласкательности (и вообще используются очень редко), а в азербайджанском языке слово xanım используется очень активно как средство выражения и ласкательности и уважения. В узбекском языке к одному слову может присоединить несколько ласкательных суффиксов: бола+жон, бола+жон+гинам, бола+кай+гинам. А в азербайджанском языке это явление не популярно. В узбекском языке притяжательные суффиксы –м, -им могут присоединятся к словам, которые обозначают ласкательность - тойчоғ+им, бўталоғ+им, асал+им. И в азербайджанском языке притяжательные суффиксы –м, -им могут присоединятся к словам, которые обозначают ласкательность - bala+m, can+ım, şəkər+im, maral+ım, ceyran+ım, qaymağ+ım. [Xelilov, 2007: 93]. Лексическими средствами выражения ФСП ласкательности узбекского языка являются специальные лексические и фразеологические единицы (эркатойим, жоним, айланай, ўргилай, асалим, шакарим, новвотим, гиргиттонинг бўлай, қурбонинг бўлай, кўзимнинг оқу қораси, жонимни қоқай, лочиним, чироғим, баҳодирим, ботирим, полвоним ). [Ўзбек тили лексикологияси, 1981: 58]. Азербайджанский язык тоже очень богат лексическими средствами выражения ФСП ласкательности. Наблюдается многообразие специальных лексических и фразеологических единиц (balam, canım, şəkərim, maralım, ceyranım, qaymağım, canımın canı, ürəyim, balım, ciyərim, ciyərparam, gözümün işığı, gözümün nuru, başımın tacı, həyatım, quzum, quzu balam, məstanım, əzizim, canım-ciyərim, başına döndüyüm, mənim balam, qurban olduğum, ömrüm-günüm, gözümün işığı, mələyim, qizilgülüm, bənövşəm, evimin dirəyi). [Xelilov, 2007: 93]. Еще одна яркая отличительная черта двух языков обнаружилось в употреблении слово севимли (sevimli). В узбекском языке севимли употребляется и к одушевлённым и к неодушевлённым: менинг севимли инсоним, севимли қизим, севимли укам, севимли газетам, севимли сериалим и т.д. А в азербайджанском языке они различны в употреблении. Слово sevimli употребляется как и в узбекском к одушевлённым и к неодушевлённым. Например, к одушевлённым sevimli qardaşim, к не одушевлённым sevimli kəndim, sevimli xörəyim. А слово sevgili употребляется к одушевлённым (касается только человека, которого любишь, а вернее любовника и любовницы). Синтаксическими средствами выражения ФСП ласкательности узбекского языка являются словосочетания, простые предложения, иногда и текст может выражать ласкательность. Например, в данном предложении выражается ласкательное отношение бабушки к своей внучке: -Айланай, оппоқ қизим! Сендан бувинг гиргиттон, Сабоғинг хом қолмасин, бўла қол, жоним, чаққон. Или же ласкательное отношение дочки к своей маме : -Ойи, сиз менинг нурим, чироғимсиз! Синтаксическими средствами выражения ФСП ласкательности азербайджанского языка также являются словосочетания, простые и сложные предложения. К этому можно привести очень много примеров: Sən mənim günəşim, ulduzumsan. Mənim balaca qızım. Sən çox gözəlsən. Sən çox füsünkarsan. Sən çox şirinsən. Sən çox hissiyatlısan. Sən çox dadlısan. Sənə minlərlə gül vermək istərdim, amma güllər solar, sənə ömrümü vermək istərdim, amma bir gün öləcəyəm, sənə sadəcə sevgimi verirəm ki, o, əbədi yaşayacaq! [Xelilov, 2007: 270]. В социолингвитическом аспекте средства выражения ласкательности в узбекском языке различаются по следующим параметрам: а) по диалектам – в Ташкенте - ойижон, в Коканде, Маргилане, Самарканде - аяжон, в Ташкенте - айланий, ўргилий, мани асалим, в Хорезме - ананайин, ўргилайин, манин асалим, только в Бухаре употребляются тиллочам (моя золотка), тилло қизим (золотая девочка) и т.д.; б) по возрасту – некоторые средства выражения ласкательности употребляют только люди старшего поколения (айланай, ўргилай, илоҳим менга ўхшагин, уйингга буғдой тўлсин, илоҳим бахтингни берсин), а некоторые только молодежь (жоним, асалим, дўмбоғим, шоколадим); в) по адресату - некоторые средства выражения ласкательности адресованы только к старшим (онажон, бувижон, дадажон, суянган тоғим, ишонган боғим), некоторые адресованы только к молодым и к детям (фариштам, нозигим, асалим, шакарим, шириним, новвотим, ҳаётим, қўғирчоғим, оппоғим, тойчоғим, ақллигим, дўмбоғим). В социолингвитическом аспекте средства выражения ласкательности в азербайджанском языке различаются такими же параметрами: а) по диалектам – (например, аnacan в разных диалектах употребляется по разному – anaсan (в Баку, Джебраиле, Шемкире), ciyican, cijican (в Кахе, Закатале, Шеки). Здесь большую роль играет местность, а вернее районы, почти у каждого по-своему. Например, на западе республики есть район по имени Газах, где часто употребляют слово "ölüm qaba- ğında" (умру перед тобой). А слово "ölöm" правильно пишется "ölüm") и еще, например, в Шеки, где 6 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print родился поэт Бахтияр Вахабзаде, часто употребляется ласкательное выражение gözüü yiim (сьем твои глаза). При этом слово gözünü (-ни должно было быть) шекинцы употребляют как gözüü и т.д.; б) по возрасту – некоторые средства выражения ласкательности употребляют только люди старшего поколения (Ömrün uzun olsun! Yaman gün görməyəsən! Yorulmayasınız! İşiniz irəli! İşiniz avand olsun. Xeyirli-uğurlu olsun! Gözümün işığı), а некоторые только молодежь (səndən xoşum gəlir, хoşuma gəlirsən, hər şeyim, əvəzolunmazım, qəlbim, ürəyim, сanım, can); в) по адресату - некоторые средства выражения ласкательности адресованы только к старшим (Balan gözünə çıraq olsun! Göz dolusu görəsən! Bəhərini yeyəsən! Neyləyim, necə eləyim deməyəsən! Nəvə-nəticə toyu görəsən! Nənəni Allah pir eləsin! Nəvə-nəticəndən yarıyasan! Yüz yaşın olsun! Allah ağbirçəklikdən əskik eləməsin! İli Allah ağsaqqallıqdan əskik eləməsin!), некоторые же средства выражения ласкательности адресованы только к молодым и к детям (can, eşqım, sevdiyim, birdənəm, yeganəm, bəbəyim, körpəm, balacam, yavrum, şəkərim, balım, aslanım, yaraşıqlım, gözəlim, nəfəsim). [Xelilov, 2007: 270]. В двух языках родители любя, лаская, балуя ребенка могут сказать своему ребенку – «отам», «онам», «atam», «anam». Удивительное сходство! Отличительная черта двух языков в социолингвистическом плане: в азербайджанском языке молодой человек своей возлюбленной может говорит «balam». В узбекском языке это совсем не наблюдается. В азербайджанском языке слово xatun имеет положительную окраску и используются как ласкательное слово. А в узбекском языке наоборот. В гендерном аспекте средства выражения ласкательности в узбекском языке различаются по следующим параметрам: а) единицы выражения ласкательности и для мужчин и для женщин (общие) - қора кўзим, бўйларинга бўйтумор, жигаргўшам, соддадилим, дуогўйим, мўминтойим, қобилтой, ширин сўзим, қақажоним, борлиғим, муҳаббатим, севгилим, қалбим, жоним, асалим, новвотим, шоколадим, шакарим, ақллигим, дўмбоғим; б) единицы выражения ласкательности направленные только к мужчинам – бегим, арслоним, йўлбарсим, тойчоғим, тойим, қўзичоғим, бўталоғим, норим, хўрозим, ягонам, суянган тоғим, султоним, лочиним, баҳодирим, ботирим, полвоним; в) единицы выражения ласкательности направленные только женщинам – попук, гўзалим, оппоғим, гул-ғунчам, момиққинам, дўмбоғим, қаро кўзим, қоши қароим, шириним, фариштам, пари и т.д. [Ўзбек тили лексикологияси, 1981: 276]. В гендерном аспекте средства выражения ласкательности в азербайджанском языке различаются также по этим параметрам: а) единицы выражения ласкательности и для мужчин и для женщин (общие) - Yarıyanlardan olasınız! Qoşa qarıyasınız! Oğullu-uşaqlı olasınız! sevgilim, birdənəm, qəlbim, ürə- yim, canım, gözümün işığı, varım-yoxum, hər şeyim, həyatım, nəfəsim, gözümün nuru, evimin dirəyi, əzizim, mehribanım, dərdindən öldüyüm, həsrətində olduğum, şəkərim, vüsalım, dərmanım, təbibim, həbibim, sirdaşım, yoldaşım, arzum, ümidim, dostum, vəfalım, dinim-imanım, ağzımda dilim, sahibim, iki gözüm, adım-sanım, yerim-göyum, dünyam mənim; б) единицы выражения ласкательности, направленные только к мужчинам - qoçum, igidim, qartalım, aslanım, başımın böyüyü, ağam, dadaşım, ərim, cəngavərim, canavarım, dədəcan, atacan, babacan, sultanım, qəhrəmanım, qardaşım, əsgərim, sərvərim, sərkərdəm, ağsaqqalım, şahinim, ömrün duz dağına dönsün! в) единицы выражения ласкательности, направленные только к женщинам - Ağbəxt, ağgünlü olasan! Bəxtli, taxtlı olasan! Сeyranım, mələyim, gözəlim, günəşim, qəmərim, çiçəyim, gülüm, qönçəm, nigarım, ana сan, bacı can, Leylam, nənəm, bibi can, xala can, gülyanağım, dilberim, Leylim, ahum, fidanım, gövhərim, brilyantım, gülçöhrəm, qərənfilim, dovşanım, nəzakətlim, süsənim, firuzəm, maralım, tellim, qaymağım, şirinim, təranem, yeganəm, zərifəm, nazlım, sonam, ülkerim, şəhlam, refiqəm, məkkəm, mədinəm, lətifəm, sahibəm, ağbirçəyim, xanımım, xatunum, röyam и т.д. ! [Xelilov, 2007: 135]. В гендернем аспекте средства выражения ласкательности двух языков почти не отличаются друг от друга, и в узбекском и в азербайджанском языке мало единиц, которые выражают ласкательность, направленная только к мужчинам, и наоборот много единиц, выражающие ласкательность, направленная только к женщинам. Это связано с восточным менталитетом. Женщины обеих народов осторожны в этой сфере общения. Лингвокультурологический аспект, т.е. в определение национально-культурных особенностей единиц выражения ласкательности в двух языках можно сравнить следующим образом: 1. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться зоонимами: в узбекском языке - тойчоғим, норим, бўталоғим, қўзичоғим, жўжачам, қуёнчам, арслоним, йўлбарсим, қоплоним, балиқчам и т.д.; в азербайджанском языке - aslanım, qartalım, qoçum, pişiyim, cücəm, göyərçinim, dovşanım, maralım, ceyranım, quzum, quzu balam, məstanım и т.д. Различия: в азербайджанском 7 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print языке очень популярны maralım и ceyranım (жейран), а в узбекском языке они вообще не употребляются. В узбекском языке пишется арслоним, в азербайджанском языке aslanım. В узбекском языке тойчоғим, бўталоғим (жеребец) очень часто употребляются к мальчикам и парням, но в в азербайджанском языке они отсутствуют (хотя азербайджанцы, как и остальные кавказцы, обожают лощадей). В узбекском языке имена птиц как единица ФСН ласкательности употребляются редко – лочиним, бургутим, а в азербайджанском языке они очень активны - laçınım, sonam, şahinim, qartalım, göyərçinim. 2. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться фитонимами: в узбекском языке - гулим, гул-ғунчам, момиққинам, оқ пахтам и т.д.; в азербайджанском языке –çiçəyim, nərgizim, qizilgülüm, bənövşəm, qönçəm, laləm, gülüm и т.д. Различия: в узбекском языке очень популярны пахтам, момиққинам (хлопок), а в азербайджанском языке они вообще не употребляются. В азербайджанском языке часто употребляются названия цветов в качестве единицы ФСП ласкательности, но в узбекском языке они очень пассивны (например, ромашка, наргиз не употребляются вообще). 3. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках выражаются в названиях частей тела: в узбекском языке - қора кўзим, бўйларинга бўйтумор, жигаргўшам, жигарим, юрагим и т.д.; в азербайджанском языке - iki gözüm, ürəyim, ciyərim, ciyərparam, gözümün qarası и т.д. 4. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках выражаются в словах, обозначающих внешний вид человека: в узбекском языке - гўзалим, дўмбоғим, дўндиққинам, қаро кўзим, қаро қошим, оппоқ юзим и т.д.; в азербайджанском языке – qaragözlüm, gombulum, toppuşum, bəstəboylum, ucaboylum, çinarboylum, enlikürəklim. Здесь можно делать вывод, что у обоих народах ценятся округленные формы. 5. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках выражаются в словах, обозначающие характер человека: в узбекском языке - соддадилим, дуогўйим, мўминтой, қобилтой, ширин сўзим, қақажон, маҳмадонам и т.д. В азербайджанском языке - mənim agillım, mənim uzaqgörənim, mənim qoçagım, qaragözlüm, əliaciq balam, ürəyi geniş oğlum, gözü-könlü tox balam и т.д. Примечательно, что в азербайджанском языке qaragözlüm употребляется и в этой категории, так как слово qara в древне турецском языке означал «большой», это свет считался высшее всех светов, поэтому qaragözlüm здесь означает самый умный, развитый, высшее всех. В узбекском языке это явление не наблюдается. 6. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться мифонимами: в узбекском языке - фаришта, пари, Хизир бувам и т.д.; в азербайджанском языке – mələyim. Здесь необходимо подчеркнуть национально-специфические мифы каждого народа, различия могут только в этом. 7. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться в словах, обозначающих продукты питания: в узбекском языке асалим, новвотим, шоколадим, шакарим, қаймоғим и т.д.; в азербайджанском языке – şəkərim, balım, qaymağım и т.д. 8. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться в названиях небесных тел: в узбекском языке - ой болам, ойим, офтобим, қуёшим, юлдузим и т.д.; в азербайджанском языке – günəşim, qəmərim, ayım, ulduzum и т.д. 9. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться в абстрактных именах: в узбекском языке - борлиғим, муҳаббатим, севгилим, қалбим, жоним и т.д.; в азербайджанском языке – canım, həyatım, sevdiyim, sevgilim, qəlbim и т.д. ! [Xelilov, 2007: 277]. 10. Единицы ФСП ласкательности в обеих языках могут выражаться в именах героев художенственных произведений и исторических личностей: в узбекском языке - Лайли, Ширин, Фархoд, Рустамтой, бўғирсоқ (колобок) и т.д.; в азербайджанском языке – Leylam, Leylim и т.д. В азербайджанском языке есть специфические единицы ФСП ласкательности, которые не встречаются в узбекском языке, они: gülyanağım, dilbərim, ahum, fidanım, gövhərim, brilyantım, gülçöhrəm, qərənfilim, süsənim, firuzəm, tellim, təranəm, zərifəm, sonam, ülkərim, şəhlam, refiqəm, məkkəm, mədinəm и т.д. Естественно, культура и литература азербайджанского народа являются причиной такого различия. Выводы При сравнении функционально-семантического поля ласкательности в узбекском и азербайджанском языках обнаружены и выявлены и общие особенности, присущие двум языкам (культурам), и дифференции между ними. Анализ интралингвистических, социолингвистических, гендерных, лингвокультуралогических, национально-культурных особенностей функционально-семантического поля ласкательности в узбекском и азербайджанском языках открывает возможность для 8 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print проведения более широких исследований по сравнительному языкознанию. Очень многие единицы языка и речи узбекского и азербайджанского языков ждут своего анализа. Надеемся, что исследования такого рода будут еще больше укрепить дружеские связи между нашими народами и могут быть полезным при создании многотомного узбекско-азербайджанского словаря. Литература 1. Жамолхонов Ҳ. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. -Тошкент, 2013. 2. Мардонова Г. Онам айтган аллалар. –Тошкент: Тафаккур, 2012. 3. Усмонов С. Ўзбек тилида сўзнинг морфологик тузилиши. –Тошкент, 2010 (1964). 4. Buludxan Xelilov. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. -Bakı, 2007. 5. Buludxan Xelilov. Müasir Azərbaycan dilinin leksikologiyası: leksikologiya, semasiologiya, etimologiya, onomalogiya, frazeologiya, leksikografiya, söz yaradıcılığı. -Bakı, 2008. 6. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. –Москва, 1981. 7. Ўзбек тили лексикологияси.-Тошкент, 1981. Özbək və Azərbaycan dillərində mehribanlıq bildirən funksional-semantik sahənin müqayisəli təhlili Xülasə Məqalədə özbək və Azərbaycan dillərində mövcud olan mehribanlığı ifadə edən sözlərin funksionalsemantik müqayisəli təhlili verilmşdir. Bu sahəyə “nəvaziş göstərmək, sığallamaq” mənasını ifadə edən dilə və nitqə daxil olan fonetik, leksik, frazeoloji və sintasik vahidər aiddir. Bu cür vahidlərin ər iki dildə ümumi və fərqli cəhədləri təhlil olunur, onların xüsusiyyətləri aşkar olunur. Özbək və Azərbaycan dillərində mehribanlıq bildirən funksional-semantik sahənin müqayisəli təhlili Summary In the following article, comparative analysis of functional semantic field of petting in Uzbek and Azerbaijan languages is conducted. The functional semantic field of petting includes phonetical, lexical, idiomatic and syntactic burdens of language, which gives the meaning of "petting, pamper, undead". Idintieged what exact phonetic, lexical, phraseological and syntactic lingual and speech units represent petting form. In the article, the common and differential indications of burdens of language which are the parts of functional semantic fields of petting in Uzbek and Azerbaijan languages are also determined. Göndərilib: 12.03.2020 Qəbul edilib: 14.03.2020 9 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print DOI: 10.36719/AEM/2007-2020/52/10-12 Xanım Oktay qızı Səfərli Bakı Dövlət Universiteti xanimseferli123@gmail.com ZİDDİYƏT ANLAYIŞININ DİLDƏ İFADƏ FORMALARI Açar sözlər: ziddiyyət, antonim, forma, dil, anlayış Key words: conflict, antonym, form, language, conception Ключевые слова: koфликт, антоним, форм, язык, концепция Giriş Məqalədə ziddiyət anlayışının dildə ifadə formalarından bəhs olunur. Ziddiyyət termini geniş anlayış olub, digər elm sahələrində olduğu kimi, dilçilik elmində də müxtəlif ifadə formalarına malikdir. Təbiətdə və cəmiyyətdə müxtəlif zidd münasibətlər olduğu üçün bu ifadə formalarından geniş istifadə olunur. Məqalədə əsas məqsəd ziddiyyətin hansı dil vasitələri ilə ifadə olunmasını meydana çıxarmaqdır. Ziddiyyət anlayışı geniş anlayış olduğu üçün dildə müxtəlif ifadə formalarına malikdir. Obyektiv aləmdə əks, zidd anlayışlar olduğuna görə həmin əkslikləri ifadə etmək məqsədilə müxtəlif vasitələrdən istifadə olunur. Gerçəklikdə özünü göstərən əks anlayışlar insan təfəkkürünün məhsulu olan bütün sahələri əhatə etdiyi kimi, dilin müxtəlif sahələrində də özünü göstərir. Belə ki, bir-biri ilə əkslik, ziddiyyət təşkil edən anlayışlar dilin fonetik, leksik, sintaktik qatında müxtəlif vasitələrlə ifadə olunur. Dilin fonetik qatında zidd anlayışlar intonasiya vasitəsilə ifadə olunur. Bildiyimiz kimi, intonasiya nitqdə emosianallıq, ekspressivlik yaradan başlıca vasitələrdən biridir. İntonasiyanın köməyilə söz, söz birləşməsi və cümlənin emosional məna çalarını artırmaqla bərabər, eyni zamada həmin ifadələrin mənasının bütünlüklə mənfi, əks mənada ifadə olunmasına da səbəb ola bilər. İntonasiya vasitəsilə çox müxtəlif emosioal vəziyətlər-sevinc, kədər, həyəcan, qorxu, kinayə və. s yaratmaq mümkündür. İntonasiya vasitəsilə ziddiyyətin ifadə olunması dedikdə əslində onun kinayə çaları nəzərdə tutulur. Kinayənin əsasında da məhz elə ziddiyyət durur. Sözün forma cəhətdən müsbət mənada işlədilib məzmun cəhətdən isə mənfi mənanı ifadə etməsi kinayəni doğuran əsas meyarlardan biridir ki, bu da təbii ki, intonasiya vasitəsilə mümkündür. Məsələn; hər hansı bir qorxaq adam haqqında bu lap əjdahadır!, yaxud az bilikli insana sən dahi imişsən! deyilməsi kinayə yaradır ki, bu da doyayı yolla ziddiyyəti meydana çıxarmış olur. Vaqif: Elimiz qoçaqdır, zülmdən əl çək. Hələ yaranmamış həyata əvəz , Həyatın qədrini düşünün barı! Dünya naz götürüb, yaşada bilməz! Onunla gizlənpaç oynayanları. Şeyx: Bəli, dərs alacaq bizim böyükxan Bunun həkimanə sözlərindən. (S.Vurğun). Burada ikinci şeir parçasında işlənən həkimanə kəlamlarından ifadəsi ayrılıqda müsbət mənada işlənməsinə baxmayaraq, intonasiya vasitəsilə kinayəli şəkildə deyilmiş və Vaqifin dilindən verilən misra ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu nümunələrdə forma baxımından, yəni zahiri cəhədən heç bir ziddiyyət ifadə olunmasa da, məzmun cəhətdən zidd məna ifadə edir, yəni formanın məzmunla qarşı-qarşıya qoyulması nəticəsində zidd məna meydana çıxmış olur. “Forma və məzmun arasındakı ziddiyyət onların birliyinə mane olmur, əksinə onların mövcudluğunu sübut edir”. (5,s 147). İntonasiyanın kinayə formasında deyilməsi nəticəsində yaranan ziddiyyət iki şəkildə ola bilər: 1. yumorlu 2. sаtirik Yuxarıda göstərdiyimiz nümunələr ziddiyyətin birinci formasına aid ola biər. 10 ELMİ İŞ (beynəlxalq elmi jurnal) 2020, №03/52 filologiya / philology / филология ISSN 2663 – 4619 / Print Məsələn; hər hansı bir müsbət olmayan hadisəyə münasibətlə “eşq olsun”, “afərin”, “halal olsun”, “əhsən” sözlərindən istifadə edilir ki, bu da ikinci formanı meydana çıxarmış olur. Bu sözlər semantik mənasına görə sevinc, fərəh, şadlıq ifadə etsələr də, intonasiya vasitəsilə ziddiyyətin satirik formasını yaratmış olur. Məsələn: Əhli-vicdan verdiyi qiymət halal olsun sənə! Doğrudan da, Məmdəli, qeyrət halal olsun sənə! (M.Ə.Sabir) Yaxud: Uyquda ikən aləmi, əfradını oyatdın, Cümlə miləl içində öz şənini ucaltdın , Hörmətli ad qazandın, ali məqama çatdın, Əhsən, əhsən, əhsən bu təmtərağa millət İndi bir az da dincəl, baş qoy yatmağa, millət! (M.Ə.Sabir) M.Ə.Sabirin “Doğrudan da, Məmdəli, qeyrət halal olsun” şeirində ... halal olsun sözü artıq arzu, sevinc mənasını yox, kinayə çaları yaratmış olur. Ziddiyyət və əks anlayışların dildə ifadə formalarından biri də dilin leksik qatına aid olan, leksik-semantik söz qrupları içərisində xüsusi rolu olan antonim sözlərdir. “Canlı ziddiyyətlər insan ağlının əvvəlcə zənn etdiyindən qat-qat zəngin və mürəkkəbdir və həmin ziddiyyətlərin böyük bir qismi antonim söz və ifadələrin köməyilə dildə reallaşır”. (6, s 132). Antonim sözlərin yаrаnması dilin inkişafının ilkin dövrlərinə təsаdüf edir. İnsanlar ətraf aləmi, orada bаş verən dəyişiklikləri dərk etməyə başladıqca əşya və hadisələri bir-birindən fərləndirməyə başlamış və onların əks, zidd cəhətlərini meydаna çıxаrmаğa çаlışmışlаr. S.Cəfərov antonim sözlər barəsində danışarkən yazır: “Antonimləri təşkil edən sözlər müxtəlif fonetik tərkibə malik olur. Müqayisə və qarşılaşdırma yolu ilə aşkar edilən müxtəlif təzadlı hadisələr, obyektiv aləmin bütün ziddiyyətli cəhətləri əksmənalı anlayışların silsiləsini təşkil edən antonimlər vasitəsilə şərh edilir.Antonimlər insanı əhatə edən əksliklərin qarşılaşdırılması yolu ilə əmələ gəlir”. (3, s 23). Аntonim sözlər leksik mənası- na görə əks mənaları ifadə etdiyi üçün əşya və hadisələrin zidd cəhətlərinin аşkаrа çıxаrılmаsındа, ifаdə olunan fikrin dаhа da emosionаl tərzdə çаtdırılmasına xidmət edir. T.Əfəndiyeva antonimlərdən danışarkən yazır: Leksik bir kateqoriya kimi antonimlərin əsas xüsusiyəti ondan ibarətdir ki, ziddiyyət, təzad antonim sözlərin leksik mənasından irəli gəlir və leksik mənanı təşkil edir. Antonimlər nitqdə müntəzəm şəkildə iş- ləndiyi üçün həmin ziddiyyət və təzad çox tez hiss olunur. Ona görə də antonim sözləri işlətmək üçün bu zidd mənaları əks etdirən xarakterik mətn olmalıdır. Bu barədə A.Qvozdevin fikri maraqlıdır: “Bu və ya digər vəziyyəti qiymətləndirərkən onun müsbət və mənfi olub-olmamasını öyrənməyə çalışırıq və bunun üçün bir-birinə zidd cərgədə qarşılaşdırırıq”. (4, s 65). Həqiqətən də, bizi əhаtə edən təbiət və cəmiyyətdə zidd xаrаkterli hаdisələr çoxsаylı olduğu üçün onlаr dilə də öz təsirini göstərir ki, bu mənaları ifadə etmək üçün də ən çox antonim sözlərə müraciət olunur. Dildə аntonimlərin yаranması, inkişafı, formalaşması onların aid olduqları maddi aləmdəki əşya, hadisə və hərəkətlərin ziddiyyətli olması ilə əlaqədardır. Bu ziddiyyətlər əks mənalı sözlərlə ifadə olunur. (5, s 147). Dildə ziddiyyəti ifadə etmək cəhətdən antonimləri iki yerə ayırmaq olar: tam və nisbi. Tаm antonimlər mətndən kənarda bir-birinə zidd mənа ifadə edən antonimlərdir. Məs: Cavansan, dünyanın gözü səndədir, Qocaldın, öpməyə yeri, əyil sən! (N.Xəzri) Yaxud: Allah, yad düşmənlə biz bacarırıq “Doğma” düşmənlərdən qoru ölkəmi. (N.Xəzri) Nisbi antonimlər isə mətn daxilində şərti ziddiyyəti ifadə edir, mətndən ayrıldıqda isə antonim mü- nasibətdə olmurlar. Məs: Varlılar keyf çəkir xanimanlarda Dilənçi çoxalır, səxavət gedir. (N.Xəzri) Bu şeir parçasında işlənən “varlı” və “dilənçi” sözləri ayrılıqda antonim münasibətdə olmadığı halda, burada qarşılaşdırma məqamında əks qütbdə duran təbəqələrin xüsusiyyətlərini göstərir. Antonim sözlərin bir-birinin ardınca işlədilməsi obyektin daxilində olan ziddiyyətləri daha qabarıq verməkdə mühüm əhəmi